सारांश
अमेरिकन लँटाना, शास्त्रीय नाव लँटाना कॅमारा, हे आक्रमक झुडूप भारतातील वन परिसंस्थांत पसरले आहे; ऑक्टोबर 2026 पर्यंत एका अंदाजानुसार त्याचा प्रसार 13 दशलक्ष हेक्टरपेक्षा जास्त क्षेत्रात आहे आणि ते 19 व्या शतकात बागेतील झुडूप म्हणून भारतात आणले गेले. लँटानाच्या प्रसाराचे अंदाज वेगवेगळ्या मूल्यमापनांत वेगळे आहेत: ग्लोबल इकॉलॉजी अँड कन्झर्व्हेशन मध्ये जुलै 2026 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या, नीनाद मुंगी यांच्या नेतृत्वाखालील अभ्यासाने राष्ट्रीय व्याघ्र अंदाज प्रकल्पाची माहिती वापरून लँटानाचे आच्छादन सुमारे 154,000 चौरस किलोमीटर, म्हणजे 15.4 दशलक्ष हेक्टर असल्याचा अंदाज वर्तवला आणि हे झुडूप भारताच्या वाघ क्षेत्राच्या 40% पेक्षा जास्त भागात आढळल्याचे नोंदवले. डिसेंबर 2025 च्या वेगळ्या वृत्तांनी दाट लँटाना झुडपांनी सुमारे 74 दशलक्ष एकर, म्हणजे सुमारे 29.9 दशलक्ष हेक्टर व्यापल्याचा अंदाज दिला; 2025 च्या एका अभ्यासाने लँटानामुळे भारताच्या वनाच्छादनापैकी 44% धोक्यात असल्याचा अंदाज केला, आणि हिमाचल प्रदेशात इंडिया स्टेट ऑफ फॉरेस्ट रिपोर्ट 2023 मध्ये नोंदल्यानुसार सुमारे 325,282 हेक्टर जंगल बाधित होते.
लँटाना दाट झुडपे बनवते आणि रसायने सोडून इतर वनस्पतींच्या वाढीस अडथळा आणू शकते; ते ताणग्रस्त वन पर्यावरणात फोफावते आणि जगातील 100 सर्वात वाईट आक्रमक तणांत गणले जाते. 2025 मध्ये फ्रंटियर्स इन फॉरेस्ट्स अँड ग्लोबल चेंज मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या अभ्यासाने मध्य प्रदेशातील कोरड्या जंगलांवरील परिणाम तपासले (क्षेत्रकार्य 2017 आणि 2018 मध्ये), तर मिझोराम विद्यापीठाचे विश्वंभर प्रसाद सती आणि सुरजित बॅनर्जी यांच्या मार्च 2026 च्या उत्तराखंड अभ्यासात अडीच दशकांच्या निर्मूलन प्रयत्नांनंतरही लँटाना अधिवास 93% ने वाढल्याचे आणि 900 ते 2,000 मीटर मध्यम उंचीवर वसाहत झाल्याचे आढळले. लँटाना कॅमारा वर्बेनेसी कुळातील असून ते अमेरिका खंडातील उष्णकटिबंधीय प्रदेशांचे मूळ रहिवासी आहे; शोभेचे झाड म्हणून झालेल्या आगमनामुळे ते मूळ क्षेत्राबाहेर रुजले आणि पक्षी त्याच्या बिया पसरवू शकतात.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- अंदाज: 13 दशलक्ष हेक्टरपेक्षा जास्त (ऑक्टोबर 2026, एक अंदाज); जुलै 2026 अभ्यास — 15.4 दशलक्ष हेक्टर (154,000 चौरस किमी), वाघ क्षेत्राच्या 40% पेक्षा जास्त; डिसेंबर 2025 वृत्त — सुमारे 29.9 दशलक्ष हेक्टर (74 दशलक्ष एकर).
- अभ्यास: नीनाद मुंगी — ग्लोबल इकॉलॉजी अँड कन्झर्व्हेशन; सती आणि बॅनर्जी (मिझोराम विद्यापीठ) — उत्तराखंड, 93% वाढ, 900 ते 2,000 मीटर; हिमाचल प्रदेश — सुमारे 325,282 हेक्टर; 2025 अभ्यास — 44% वनाच्छादन धोक्यात.
- वनस्पती: लँटाना कॅमारा — वर्बेनेसी कुळ; 19 व्या शतकात भारतात बागेतील झुडूप म्हणून; जगातील 100 सर्वात वाईट आक्रमक तणांत; पक्षी बिया पसरवतात.
मूलभूत ज्ञान
- आक्रमक प्रजाती म्हणजे मूळ नसलेल्या प्रदेशात आणल्या जाऊन तेथील परिसंस्थेला हानी पोहोचवणाऱ्या आणि वेगाने पसरणाऱ्या वनस्पती किंवा प्राणी.
- राष्ट्रीय व्याघ्र अंदाज प्रकल्पाच्या माहितीतून भारतातील वाघांच्या क्षेत्राचे मूल्यमापन होते; इंडिया स्टेट ऑफ फॉरेस्ट रिपोर्ट हा भारताच्या वनाच्छादनाचा द्विवार्षिक अहवाल आहे.
- एक हेक्टर म्हणजे 10,000 चौरस मीटर आणि 100 हेक्टर म्हणजे एक चौरस किलोमीटर; त्यामुळे 154,000 चौरस किलोमीटर म्हणजे 15.4 दशलक्ष हेक्टर.
हे का महत्त्वाचे?
आक्रमक लँटानामुळे स्थानिक वनस्पती, तृणभक्षी प्राण्यांचे चारा-क्षेत्र आणि अंतिमतः वाघ व इतर वन्यजीवांचे अधिवास यांवर परिणाम होतो, त्यामुळे ते भारताच्या जैवविविधता संवर्धनासमोरील मोठे आव्हान आहे. अंदाजांतील मोठी तफावत मोजमाप पद्धती आणि व्याख्यांतील फरक दर्शवते आणि निर्मूलन धोरणांसाठी विश्वसनीय आणि एकसमान सर्वेक्षणाची गरज अधोरेखित करते. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी आक्रमक प्रजाती व्यवस्थापन, वन संवर्धन आणि वाघ अधिवास संरक्षण हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.