सारांश
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेच्या (इस्रो) स्पेस डॉकिंग एक्स्पेरिमेंट (स्पेडेक्स) मोहिमेतील एसडीएक्स01 आणि एसडीएक्स02 या उपग्रहांनी 12 ऑक्टोबर 2026 रोजी (यूटीसीनुसार) पृथ्वीच्या वातावरणात पुनर्प्रवेश केला, सुमारे सात तासांच्या अंतराने; यामुळे जवळजवळ 21 महिने चाललेली मोहीम संपली. इस्रोने एसडीएक्स01 आणि एसडीएक्स02 पोलर सॅटेलाइट लाँच व्हेईकल (पीएसएलव्ही) वरून 30 डिसेंबर 2024 रोजी श्रीहरिकोटा येथून प्रक्षेपित केले; प्रत्येक उपग्रहाचे वजन सुमारे 220 किलोग्रॅम होते आणि ते अंतराळयानांचे जवळ येणे, डॉकिंग, विलगीकरण आणि विद्युत ऊर्जा हस्तांतरण तपासण्यासाठी रचले होते. अंतराळातील डॉकिंग म्हणजे दोन अंतराळयाने जवळ येऊन एकमेकांशी जुळल्यानंतर कक्षेत जोडली जाणे, तर रेंडेझवू म्हणजे अंतराळयाने एकाच कक्षीय परिसरात पोहोचण्याची प्रक्रिया आणि त्यानंतर भौतिक जोडणी म्हणजे डॉकिंग.
इस्रोने मोहिमेचे पहिले डॉकिंग 16 जानेवारी 2025 रोजी पूर्ण केले, ज्यामुळे अमेरिका, रशिया आणि चीननंतर अंतराळ डॉकिंग यशस्वीपणे दाखवणारा भारत चौथा देश ठरला. स्पेडेक्सने 20 एप्रिल 2025 रोजी दुसरे स्वायत्त डॉकिंग दाखवले आणि दोन अंतराळयानांमध्ये विद्युत ऊर्जा हस्तांतरित केली; स्वायत्त डॉकिंगमध्ये प्रत्येक हालचालीसाठी सतत जमिनीवरील नियंत्रणाशिवाय यानातील प्रणाली अंतराळयानांना जुळवणी आणि जोडणीकडे नेतात, आणि स्पेडेक्सने डॉकिंगनंतर उपग्रहांच्या विलगीकरणाचीही चाचणी केली. एसडीएक्स01 ने 12 ऑक्टोबर रोजी 16:08 यूटीसी वाजता ऑस्ट्रेलियाच्या पश्चिमेकडील दक्षिण हिंदी महासागरावर पुनर्प्रवेश केला आणि एसडीएक्स02 ने 23:05 यूटीसी वाजता अलेउशियन बेटांच्या दक्षिणेकडील उत्तर पॅसिफिकवर पुनर्प्रवेश केला; या यूटीसी वेळा भारतीय प्रमाणवेळेनुसार 12 ऑक्टोबरच्या रात्री 9:38 आणि 13 ऑक्टोबरच्या पहाटे 4:35 शी जुळतात.
अंतराळ डॉकिंग तंत्रज्ञान भारताच्या चांद्रयान-4 चंद्र-नमुना-परतीच्या मोहिमेत आणि प्रस्तावित भारतीय अंतराळ स्थानकात वापरले जाणार आहे; चांद्रयान-4 चंद्राचे नमुने पृथ्वीवर आणण्यासाठी आहे, तर भारतीय अंतराळ स्थानक हे भारताचे प्रस्तावित अंतराळ स्थानक आहे.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- मोहीम: एसडीएक्स01 आणि एसडीएक्स02 — प्रक्षेपण 30 डिसेंबर 2024 (पीएसएलव्ही, श्रीहरिकोटा); प्रत्येकी सुमारे 220 किलोग्रॅम; पुनर्प्रवेश 12 ऑक्टोबर 2026 (यूटीसी), सुमारे सात तासांच्या अंतराने; मोहीम सुमारे 21 महिने.
- टप्पे: पहिले डॉकिंग — 16 जानेवारी 2025 (भारत चौथा देश: अमेरिका, रशिया, चीननंतर); दुसरे स्वायत्त डॉकिंग आणि ऊर्जा हस्तांतरण — 20 एप्रिल 2025; डॉकिंगनंतर विलगीकरण चाचणी.
- पुनर्प्रवेश आणि उपयोग: एसडीएक्स01 — 16:08 यूटीसी, दक्षिण हिंदी महासागर; एसडीएक्स02 — 23:05 यूटीसी, उत्तर पॅसिफिक; तंत्रज्ञानाचा वापर — चांद्रयान-4 आणि भारतीय अंतराळ स्थानक.
मूलभूत ज्ञान
- भारतीय प्रमाणवेळ (आयएसटी) ही समन्वित वैश्विक वेळेपेक्षा (यूटीसी) 5 तास 30 मिनिटे पुढे असते; त्यामुळे 16:08 यूटीसी म्हणजे भारतात रात्री 9:38.
- पोलर सॅटेलाइट लाँच व्हेईकल (पीएसएलव्ही) हे इस्रोने विकसित केलेले भारतीय प्रक्षेपण यान आहे आणि आंध्र प्रदेशातील श्रीहरिकोटा येथे सतीश धवन अंतराळ केंद्र आहे.
- अलेउशियन बेटे हा उत्तर पॅसिफिकमधील, अलास्कापासून पश्चिमेकडे पसरलेला बेटसमूह आहे; अंतराळयाने कक्षेतून परतताना वातावरणात जळून नष्ट होऊ शकतात.
हे का महत्त्वाचे?
डॉकिंग क्षमता ही चंद्र-नमुना-परती आणि अंतराळ स्थानकासारख्या दीर्घकालीन मोहिमांसाठी पायाभूत तंत्रज्ञान आहे; त्यामुळे स्पेडेक्सचे यश भारताच्या पुढील अंतराळ महत्त्वाकांक्षांना तांत्रिक आधार देते. फक्त चार देशांकडे हे तंत्रज्ञान असल्याने ते भारताच्या जागतिक अंतराळ स्थानाला बळकटी देते आणि स्वदेशी क्षमता सिद्ध करते. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी अंतराळ तंत्रज्ञान, आत्मनिर्भरता आणि भारताचे भावी अंतराळ कार्यक्रम हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.