सारांश
जपान एरोस्पेस एक्सप्लोरेशन एजन्सी (जॅक्सा) मार्शियन मून्स एक्सप्लोरेशन (एमएमएक्स) मोहीम 20 ऑक्टोबर 2026 रोजी जपान प्रमाणवेळेनुसार प्रक्षेपित करण्याचे नियोजन करत आहे; अंतराळयान तनेगाशिमा अंतराळ केंद्रातून एच3 रॉकेटवर प्रवास करेल आणि मंगळाच्या दोन नैसर्गिक उपग्रहांपैकी एक असलेल्या फोबोसवरून नमुने परत आणण्याचा प्रयत्न करेल. मोहीम सुमारे पाच वर्षे चालण्याचे नियोजन आहे आणि मंगळाच्या परिसरात आगमन सुमारे ऑगस्ट 2027 मध्ये अपेक्षित आहे; यान फोबोसभोवती सुमारे तीन वर्षे फिरून वैज्ञानिक माहिती गोळा करेल आणि नमुना संकलनाची तयारी करेल. फोबोस आणि डेइमोस यांची निर्मिती कशी झाली आणि त्यांची रचना व भूवैज्ञानिक इतिहास तपासणे हे प्राथमिक उद्दिष्ट आहे; फोबोसवरील दोन ठिकाणांहून किमान 10 ग्रॅम पदार्थ गोळा करण्याचे उद्दिष्ट असून जॅक्सा भूपृष्ठाखालील पदार्थासाठी कोरिंग पद्धत आणि भूपृष्ठावरील पदार्थासाठी नासाने पुरवलेला वायवीय नमुना-संग्राहक वापरणार आहे.
नमुना घेतल्यानंतर परतीचे मॉड्यूल पृथ्वीकडे निघेल आणि नमुना कॅप्सूल 2031 मध्ये ऑस्ट्रेलियात उतरेल, त्यानंतर पदार्थ विश्लेषणासाठी जपानला हलवला जाईल. फोबोस आणि डेइमोस हे मंगळाचे दोन लहान नैसर्गिक उपग्रह आहेत; फोबोस मंगळाच्या जवळ फिरतो आणि सुमारे 7 तास 39 मिनिटांत एक प्रदक्षिणा पूर्ण करतो, तर डेइमोसला सुमारे 30 तास 18 मिनिटे लागतात, आणि त्यांच्या उत्पत्तीचा प्रश्न अनुत्तरित आहे — लघुग्रहांचे पकडले जाणे किंवा मंगळाशी संबंधित पदार्थातून निर्मिती हे प्रस्तावित स्पष्टीकरणे आहेत. फोबोसवरून नमुने घेतल्यानंतर एमएमएक्स यान डेइमोसजवळून उड्डाण करून निरीक्षणे करणे अपेक्षित आहे.
एमएमएक्समध्ये नासा, युरोपियन अंतराळ संस्था (इसा), फ्रेंच अंतराळ संस्था सीएनईएस आणि जर्मन एरोस्पेस सेंटर (डीएलआर) यांचे उपकरणे आणि संपर्क-साहाय्य सहभागी आहे; इडेफिक्स नावाचा फ्रेंच-जर्मन रोव्हर 2029 च्या सुरुवातीला फोबोसवर उतरून 100 दिवसांची पृष्ठभाग मोहीम पार पाडणार असून तो पृष्ठभागाचे निरीक्षण करेल आणि योग्य नमुना-ठिकाणे ओळखण्यास मदत करेल.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- मोहीम: एमएमएक्स — प्रक्षेपण 20 ऑक्टोबर 2026 (जपान प्रमाणवेळ), एच3 रॉकेट, तनेगाशिमा; मोहिमेचा कालावधी सुमारे पाच वर्षे; मंगळ परिसरात आगमन — ऑगस्ट 2027; फोबोसभोवती सुमारे तीन वर्षे.
- नमुने: फोबोसवरील दोन ठिकाणांहून किमान 10 ग्रॅम; कोरिंग (जॅक्सा) + वायवीय संग्राहक (नासा); कॅप्सूल — 2031 मध्ये ऑस्ट्रेलियात उतरणार, नंतर जपानला; डेइमोसजवळून उड्डाण.
- सहकार्य: नासा, इसा, सीएनईएस, डीएलआर; इडेफिक्स रोव्हर — 2029 च्या सुरुवातीला फोबोसवर, 100 दिवस; फोबोस — सुमारे 7 तास 39 मिनिटे, डेइमोस — सुमारे 30 तास 18 मिनिटे.
मूलभूत ज्ञान
- मंगळ ग्रहाला फोबोस आणि डेइमोस असे दोन नैसर्गिक उपग्रह आहेत; ते आपल्या चंद्राच्या तुलनेत अतिशय लहान आहेत.
- जॅक्सा ही जपानची राष्ट्रीय अंतराळ संस्था आहे; एच3 हे जपानचे प्रक्षेपण यान आहे जे अंतराळयाने कक्षेत सोडण्यासाठी वापरले जाते.
- नमुना-परती मोहिमेत अंतराळयान दुसऱ्या पिंडावरून नमुने गोळा करून ते पृथ्वीवर प्रयोगशाळेत विश्लेषणासाठी आणते; त्यामुळे पिंडाच्या निर्मितीचा थेट अभ्यास शक्य होतो.
हे का महत्त्वाचे?
फोबोस आणि डेइमोसच्या उत्पत्तीचा उलगडा मंगळाच्या आणि सौरमालेच्या निर्मितीच्या इतिहासाबद्दल महत्त्वाचे धागे देऊ शकतो; नमुने थेट पृथ्वीवर आणल्याने अचूक प्रयोगशाळा विश्लेषण शक्य होते. बहुराष्ट्रीय सहकार्य हे आधुनिक ग्रहीय मोहिमांचे वैशिष्ट्य असून आशियाई अंतराळ संस्थांच्या वाढत्या भूमिकेचे द्योतक आहे. मुख्य परीक्षा आणि मुलाखतीसाठी आंतरराष्ट्रीय अंतराळ सहकार्य, ग्रहीय विज्ञान आणि भारताच्या मंगळ मोहिमांच्या संदर्भातील तुलना हे मुद्दे उपयुक्त आहेत.