सारांश
खगोलशास्त्रज्ञांनी 23 सप्टेंबर 2026 रोजी बाह्यग्रहावरून आलेल्या रेडिओ संकेतांचा पहिला प्रत्यक्ष शोध जाहीर केला. हे संकेत पृथ्वीपासून सुमारे 63 ते 64 प्रकाशवर्षे दूर असलेल्या बीटा पिक्टोरिस बी या वायुरूप महाग्रहाकडून आले आणि दक्षिण आफ्रिकेतील मीअरकॅट रेडिओ दुर्बीण मालिकेने ते शोधले. हा ग्रह पिक्टर तारकासमूहातील तरुण बीटा पिक्टोरिस ताऱ्याभोवती फिरतो आणि स्वतःभोवतीची एक फेरी सुमारे आठ ते नऊ तासांत पूर्ण करतो.
रेडिओ उत्सर्जन ग्रहावरील प्रखर ऑरोराशी (ध्रुवीय प्रकाशाशी) जोडलेले असून संकेतांत तीव्र वर्तुळाकार ध्रुवीकरण दिसले, जे चुंबकीय किरणोत्सर्गाशी निगडित वैशिष्ट्य आहे. संशोधकांनी रेडिओ प्रतिमांची दूरच्या क्वेसारांच्या अचूक स्थानांशी तुलना करून संकेत ताऱ्याकडून नव्हे तर ग्रहाकडूनच आल्याची खात्री केली. या निष्कर्षांतून बाह्यग्रहाच्या चुंबकीय क्षेत्राचे पहिले प्रत्यक्ष मापन मिळाले असून ते पृथ्वीपेक्षा किमान 1,250 पट अधिक प्रबळ आहे.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- शोध: बाह्यग्रहावरून रेडिओ संकेतांचा पहिला प्रत्यक्ष शोध (23 सप्टेंबर 2026); ग्रह बीटा पिक्टोरिस बी; अंतर सुमारे 63 ते 64 प्रकाशवर्षे; साधन मीअरकॅट (दक्षिण आफ्रिका).
- वैशिष्ट्ये: ऑरोराशी जोडलेले उत्सर्जन; तीव्र वर्तुळाकार ध्रुवीकरण; ग्रहाची स्वतःभोवतीची फेरी सुमारे 8 ते 9 तास.
- पुष्टी: दूरच्या क्वेसारांच्या स्थानांशी तुलना; चुंबकीय क्षेत्र पृथ्वीपेक्षा किमान 1,250 पट प्रबळ.
मूलभूत ज्ञान
- बाह्यग्रह: सूर्यमालेच्या बाहेरील ताऱ्याभोवती फिरणारा ग्रह; रेडिओ खगोलशास्त्रात दृश्य प्रकाशापेक्षा जास्त तरंगलांबीच्या रेडिओ लहरींतून अवकाशातील वस्तूंचा अभ्यास केला जातो.
- मीअरकॅट: दक्षिण आफ्रिकेतील रेडिओ दुर्बीण मालिका; ती स्क्वेअर किलोमीटर ॲरे पथदर्शी कार्यक्रमाचा भाग म्हणून चालवली जाते.
- सूर्यमालेत गुरू हा प्रबळ ऑरोरा रेडिओ उत्सर्जनासाठी सर्वाधिक ओळखला जाणारा ग्रह आहे; वर्तुळाकार ध्रुवीकरण म्हणजे विद्युत क्षेत्र वर्तुळाकार फिरणारे तरंग.
हे का महत्त्वाचे?
बाह्यग्रहाचे चुंबकीय क्षेत्र प्रथमच थेट मोजता आल्याने ग्रहांच्या अंतर्गत रचनेचा आणि त्यांच्या वातावरणाच्या संरक्षणाचा अभ्यास करण्यास नवे साधन मिळते. रेडिओ निरीक्षण पद्धत इतर बाह्यग्रहांसाठी वापरता येण्याची शक्यता असल्याने खगोलशास्त्रातील संशोधनाला नवी दिशा मिळू शकते. विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विषयात निरीक्षण साधन, ग्रहाचे नाव आणि अंतर हे पूर्व परीक्षेसाठी तसेच भारताच्या अवकाश आणि खगोल संशोधन धोरणाच्या चर्चेसाठी उपयुक्त ठरतात.