सारांश
मुंबई बंदर प्राधिकरणाने 2 ऑक्टोबर 2026 रोजी मुंबईतील जवाहर द्वीप सागरी तेल टर्मिनल प्लास्टिकमुक्त घोषित केले आणि एकेरी वापराचे प्लास्टिक पूर्णपणे हद्दपार करणारे हे भारतातील पहिले तेल टर्मिनल ठरले. जवाहर द्वीप म्हणजेच बुचर आयलंड ही मुंबईच्या किनाऱ्यापासून सुमारे चार किलोमीटर अंतरावरील समुद्रातील सुविधा असून तेथे पाच धक्के आहेत आणि कच्चे तेल व पेट्रोलियम उत्पादने हाताळली जातात. हे टर्मिनल भारत पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेड, हिंदुस्तान पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेड, इंडियन ऑइल कॉर्पोरेशन लिमिटेड आणि तेल व नैसर्गिक वायू महामंडळ (ओएनजीसी) या रिफायनऱ्यांना सेवा देते, तर मुंबई बंदराच्या एकूण वाहतुकीतील सुमारे तीन-पंचमांश वाटा पेट्रोलियम मालाचा आहे.
ही घोषणा इंदिरा गोदीतील ग्रे गेट येथे महात्मा गांधींच्या जयंतीदिनी, 2 ऑक्टोबरला, स्वच्छता अभियान 2026 कार्यक्रमात करण्यात आली. बंदर प्राधिकरणाने गोद्या, निवासी वसाहती आणि किनारी भागांत एकेरी वापराचे प्लास्टिक कमी करण्याचे नियोजन केले आहे. त्याच दिवशी केंद्रीय बंदरे, नौवहन व जलमार्ग मंत्री सर्बानंद सोनोवाल यांनी बंदराच्या नव्या तेलगळती प्रतिसाद सुविधा राष्ट्राला समर्पित केल्या; या यंत्रणा सागरी तेल प्रदूषणाचे प्रतिबंध, पुनर्प्राप्ती आणि नियंत्रण यासाठी वापरल्या जातात.
परीक्षेसाठी मुद्दे
- जवाहर द्वीप: मुंबईच्या किनाऱ्यापासून सुमारे 4 किलोमीटर; 5 धक्के; मुंबई बंदराच्या वाहतुकीत पेट्रोलियम मालाचा वाटा सुमारे तीन-पंचमांश.
- घोषणा: 2 ऑक्टोबर 2026, इंदिरा गोदीतील ग्रे गेट, स्वच्छता अभियान 2026; भारतातील पहिले प्लास्टिकमुक्त तेल टर्मिनल.
- सर्बानंद सोनोवाल यांनी तेलगळती प्रतिसाद सुविधा राष्ट्राला समर्पित केल्या (2 ऑक्टोबर 2026).
मूलभूत ज्ञान
- जवाहर द्वीप: मुंबई बंदरातील (हार्बर) सागरी तेल टर्मिनल; बुचर आयलंड हे त्याचे दुसरे नाव आहे.
- एकेरी वापराचे प्लास्टिक: एकदाच वापरून फेकून देण्यासाठी बनवलेल्या वस्तू.
- 2 ऑक्टोबर हा दिवस भारतात गांधी जयंती म्हणून पाळला जातो.
हे का महत्त्वाचे?
बंदरे आणि तेल टर्मिनल हे सागरी पर्यावरणाच्या दृष्टीने संवेदनशील भाग असल्याने तेथे एकेरी प्लास्टिक पूर्णपणे बंद होणे हे इतर बंदरांसाठी आदर्श ठरू शकते. प्रमुख रिफायनऱ्यांना सेवा देणाऱ्या टर्मिनलवरील तेलगळती प्रतिसाद सुविधा ऊर्जा सुरक्षा आणि सागरी प्रदूषण नियंत्रण या दोन्हींना बळ देतात. पर्यावरण आणि पायाभूत सुविधा या विषयांत बंदराचे ठिकाण, पर्यायी नाव आणि घोषणेचा प्रसंग हे परीक्षेसाठी उपयुक्त मुद्दे आहेत.